Ερμηνεία ψαλτικών όρων που συναντούμε στις ιερές Ακολουθίες της Ορθοδόξου Χριστιανικής Εκκλησίας κατ΄αλφαβητική σειρά. Μέρος 1

                                                                     

Αίνοι.
 Οι ψαλμοί 148, 149 και 150 ονομάζονται ψαλμοί των Αίνων, επειδή οι περισσότεροι στίχοι τους αρχίζουν με τη φράση "Αινείτε τον Κύριον" . Μέρος των στίχων των ψαλμών αυτών συνοδεύουν τα τροπάρια των Αίνων.

'Αμωμος.
Ο άμωμος είναι ο 118 ψαλμός του Δαυίδ  που η αρχή του είναι : "Μακάριοι οι άμωμοι εν οδώ οι πορευόμενοι εν νόμω Κυρίου" Είναι το κύριο θέμα του καθημερινού Μεσονυκτικού από τη Δευτέρα έως τη Παρασκευή. Επιλεγμένοι στίχοι του Αμώμου ψάλλονται στην αρχή των νεκρωσίμων ακολουθιών.


Αναβαθμοί.
Αναβαθμοί ονομάζονται οι ψαλμοί 119 έως  133 .Στο αρχαίο Ισραήλ ψάλλονταν από ψάλτες κατ΄αντιφωνία που στέκονταν σε κάθε σκαλοπάτι από τις 15 βαθμίδες ( σκαλοπάτια) που οδηγούσαν από την αυλή του Ναού του Σολομώντα στο Ιερό. Από τους 15 αυτούς ψαλμούς των αναβαθμών δανείστηκε ο ιερός υμνωδός τους 75 αναβαθμούς της Οκτωήχου οι οποίοι ψάλλονται στον Ορθρο κάθε Κυριακής. Στους αναβαθμούς φανερώνεται  η υψηλή θεολογία της υπερουσίου Τριάδος και ο ύμνος προς αυτήν στα Δόξα.... και Νυν......

Αναστάσιμα τροπάρια.
Τα Αναστάσιμα τροπάρια υμνούν την Ανάσταση του Κυρίου και ψάλλονται σε όλες τις Κυριακές.

Ανοιξαντάρια.
Είναι οι τελευταίοι στίχοι του Προοιιμιακού ψαλμού από του στίχου :  " Ανοίξαντός σου την χείρα" ψαλλόμενοι αργά και μελωδικά με δοξολογικά εφύμνια κατά τις μεγάλες εορτές.

Αντίφωνα
Τα αντίφωνα είναι τροπάρια που ψάλλονται από δύο χορούς ψαλτών κατ΄ανταπόκριση. 

Απολυτίκια.
Προέρχονται από το ρήμα απολύω ,καθ' όσον κατά κύριο λόγο ψάλλονται πριν από την απόλυση του Εσπερινού.  Κατ΄επέκταση η ορολογία "Απολυτίκιο" χρησιμοποιείται και στον Όρθρο, στις Ωρες και στη Θεία Λειτουργία.

Απόστιχα. 
Τα απόστιχα είναι τροπάρια που ψάλλονται στον Εσπερινό μετά την Είσοδο και στον όρθρο πριν από την απόλυση ( Εάν δεν ακολουθήσει Θεία Λειτουργία μετά τον όρθρο). Διαφέρουν από τα στιχηρά τροπάρια ως προς τους ψαλμικούς στίχους που τα συνοδεύουν που προτάσσονται από αυτά. Οι στίχοι των αποστίχων είναι κατ΄απιλογή, ενώ των στιχηρών είναι συνέχεια από τον στιχολογούμενο ψαλμό.
Τα Απόστιχα διακρίνονται : 
1) Σε Αναστάσιμα  που αναφέρονται στην Ανάσταση του Κυρίου.
2) Σε Σταυρώσιμα που αναφέρονται στα πάθη και στο Σταυρ'ο του Κυρίου.
3) Σε Μαρτυρικά  που αναφέρονται στους Μάρτυρες.
4) Σε Νεκρώσιμα που αναφέρονται στους κεκοιμημένους.
5) Σε Κατανυκτικά που αναφέρονται στις δεήσεις μας με κατάνυξη . 

Απόστολος.
Ο Απόστολος είναι Εκκλησιαστικό βιβλίο που περιέχει περικοπές από τις Πράξεις και τις Επιστολές των Αποστόλων της Καινής Διαθήκης, που διαβάζονται κατά τη διάρκεια ολοκλήρου του έτους , καθ'ως και στις διάφορες εορτές των Αγίων κλπ και σε ορισμένες τελετές Μυστηρίων καθώς και στις λοιπές ακολουθίες της Εκκλησίας.

Αποστολικά .
Τα Αποστολικά είναι τροπάρια που εγκωμιάζουν τους Αποστόλους. Βρίσκονται κάθε Πέμπτη στην Παρακλητική ( Λειτουργικό βιβλίο της Εκκλησίας) και στις Ακολουθίες των εορτών των Αποστόλων.

Αρτοκλασία

Η Αρτοκλασία είναι τελετή που τελείται σε ανάμνηση της ευλόγησης από τον Κύριο των πέντε άρτων στην έρημο. Ο άρτος συμβολίζει τον Κύριο που είναι ο άρτος της ζωής, που κατάβηκε από τον ουρανό. Η ευλογία του ψωμιού του κρασιού και του λαδιού αποσκοπεί στον αγιασμό των πιστών  που θα φάνε από αυτά τα ευλογημένα αγαθά  και που συμβολικά αναφέρονται στο σώμα και στο αίμα του Κυρίου και στην αρετή της ελεημοσύνης και κάθε αγαθής πράξης.

Αυτόμελα.
Τα αυτόμελα τροπάρια είναι πρότυπα άλλων τροπαρίων που ονομάζονται προσόμοια κατά μίμηση  του τρόπου του είδους της ψαλτικής τους. Τα αυτόμελα τροπάρια ταυτίζονται προς τα προσόμοια τους ως προς τον αριθμό των στίχων, και τον αριθμό των συλλαβών τους.

Δεσποτικά
Τα Δεσποτικά είναι τροπάρια που εγκωμιάζουν τον Δεσπότη Χριστό.

Δοξαστικά.
Το Δοξαστικό είναι τροπάριο που ψάλλεται στο τέλος των Κεκραγαρίων και των Αποστίχων του Εσπερινού, στο τέλος των Αίνων του Όρθρου κατά τις εορτάσιμες ημέρες και κατά τις καθημερινές στο τέλος των Αποστίχων του όρθρου.  Δοξαστικά είναι και τα Εωθινά των Κυριακών.  Τα Δοξαστικά αναφέρονται περιληπτικά στο νόημα της εορτής , ή στον εορταζόμενο άγιο. 
Αρχίζουν με τη φράση :  " Δόξα Πατρί......"

Δοξολογία.
Η Δοξολογία είναι ύμνος ή εξύμνηση  προς το Θεό που αναφέρεται στα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας και ψάλλεται σε πολλές περιπτώσεις της ημερονύκτιας ακολουθίας ιδίως μετά το Δοξαστικό των Αίνων. Διακρίνεται στη μεγάλη για τις Κυριακές και τις επίσημες εορτές  και στη μικρή για όλες τις άλλες μέρες. 

Ειρηνικά.
Τα Ειρηνικά είναι δεήσεις που αρχίζουν με τη φράση : "Εν ειρήνη του Κυρίου δεηθώμεν" Είναι μια σειρά ευχών που εκφωνούνται από τον Ιερέα ή το Διάκο στον Εσπερινό μετά τον Προοιμιακό ψαλμό, στον όρθρο μετά τον εξάψαλμο, στη Θεία Λειτουργία μετά το : "Ευλογημένη η Βασιλεία...." και σε άλλες περιπτώσεις.  κατά τη τέλεση των Ιερών Μυστηρίων της Εκκλησίας μας.

Ειρμός
Ο Ειρμός είναι το πρώτο τροπάριο κάθε ωδής των ψαλλομένων ή αναγιγνοσκωμένων κανόνων. Ο Ειρμός έχει δική του σύνθεση και μελωδία σύμφωνα με την οποία ψάλλονται και τα υπόλοιπα τροπάρια εκάστης ωδής. Οι Ερμοί σε κάθε Κανόνα είναι συνήθως εννέα ΄σες είναι και οι ωδές.

Είσοδος Μικρά.
Η Μικρά Είσοδος στους εσπερινούς και στη λειτουργία είναι η πανηγυρική μεταφορά του Ιερού Ευαγγελίου στο κέντρο του Ναού και η είσοδος του μέσω της Ωραίας Πύλης στο Ιερό Βήμα και η τοποθέτηση του πάνω στην Αγία Τράπεζα.

Είσοδος Μεγάλη.
Η Μέάλη Είσοδος γίνεται για τη πανηγυρική μεταφορά των τιμίων δώρων από το χώρο της Προσκομιδής και δια του κέντρου του Ναού προς το Ιερό Βήμα και η εναπόθεσης τους πάνω στην Αγία τράπεζα ως θυσιαστηρίου για τον καθαγιασμό τους.

Εισοδικόν.
Εισοδικό είναι ο ύμνος που ψάλλεται κατά τη τελετή της Μικράς Εισόδου και είναι ο στίχος του ψαλμού που λέει :  " Δεύτε προσκυνήσωμεν" ή άλλος στίχος ανάλογος της εορτής που εορτάζομε.

Ευλογητάρια.

Τα Ευλογητάρια διακρίνονται σε Αναστάσιμα και Νεκρώσιμα. Είναι ωρισμένα τροπάρια στα οποία προτάσσεται ο στίχος : Ευλογητός ει Κύριε δίδαξον με τα δικαιώματα σου"

Τα Αναστάσιμα Ευλογητάρια ψάλλονται μετά τα καθίσματα στον Όρθρο της Κυριακής και με αυτά υμνείται η Ανάσταση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Τα Νεκρώσιμα Ευλογητάρια ψάλλονται στις νεκρώσιμες Ακολουθίες και εκφραζουν τη κατάπτωση των ανθρώπων στο σωματικό θάνατο και τη πνευματική ανόρθωση τους. Τα Ευλογητάρια εκφράζουν τη προσευχή μας στο να μας διδάξει ο Ευλογημένος Κύριος τα δικαιώματα του τα οποία είναι οι εντολές του Ευαγγελίου Του και να αποστρέψομε μετά βδελυγμίας το πρόσωπό μας από τα ανήθικα ανθρώπινα δικαιώματα τα οποία διδάσκει ο διάβολος και τα πονηρά πνεύματα του. Γι΄αυτό είναι ύψιστη ανάγκη να εστιάζομε με προσοχή, προσευχή και εγκαρτέρηση στον Σταυρωθέντα και Αναστηθέντα και Αναληφθέντα Κύριο Ιησού Χριστο, ο οποίος μετά την Ανάληψη του κατά τη Πεντηκοστή απέστειλε το Άγιο Πνευμα του που εκπορευεται από τον Πατέρα για να μας οδηγεί χωρίς καμμια παρεκτροπή στο δρόμο του Ευαγγελίου του Χριστού. Εξαποστειλάρια. Ονομάζονται Εξαποστειλάρια διότι κυρίως τα ένδεκα Αναστάσιμα εωθινά αναφέρονται στην αποστολή των Αποστόλων στο κόσμο για τοκήρυγμα του Ευαγγελίου. Τα εωθινά Εξαποστειλάρια περιέχουν περίληψη του εωθινού Ευαγγελίου. Κατ΄επέκταση ονομάσθηκα Εξαποστειλάρια και τα των εορτών και τα των εορταζομένων Αγίων και αναφέρονται περιληπτικά στο ιστορικό της εορτής. Τα Εξαποστειλάρια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ονομάζονται φωταγωγικά γιατί ψάλλονται την ώρα που αρχίζει να χαράζει το πρώτο φως της ημέρας και περιέχουν δέηση γι΄αυτό.

Εξάψαλμος.
Ο εξάψαλμος είναι σειρά έξη ψαλμών  ( 3, 37, 62, 87, 102 και 142 )και διαβάζονται στην αρχή του όρθρου. Όλοι οι ψαλμοί αυτοί εκφράζουν την ελπίδα, τη πίστη , τη δέηση και τη παρηγοριά κατά τη προσευχή του όρθρου.

Ευαγγέλιον.
Το Ευαγγέλιο είναι η καλή αγγελία, η καλή είδηση και περιέχει Ευαγγελικές περικοπές των τεσσάρων ευαγγελιστών που διαβάζονται σε όλη τη διάρκεια του χρόνου.  Διαβάζονται στο όρθρο των Κυριακών και λέγονται Εωθινά Ευαγγέλια,  στη Θεία Λειτουργία , στις Εορτές και στις Μνήμες των Αγίων.  Επίσης άλλες Ευαγγελικλες περικοπές διαβάζονται στο γάμο. β΄΄απτιση, παρακκήσεις κλπ.


Συνεχίζεται

Κωνσταντίνος Στρατής
Ερασιτέχνης ψάλτης